Wynik cholesterolu nie-HDL może wyglądać niepokojąco, nawet gdy cholesterol całkowity mieści się w laboratorium w granicach referencyjnych. Wyjaśniam, czym jest ten parametr, jak obliczyć go z lipidogramu, jakie wartości uznaje się za pożądane przy różnym ryzyku sercowo-naczyniowym oraz co zrobić, gdy wynik jest podwyższony.
Najważniejsze informacje o cholesterolu nie-HDL
- Cholesterol nie-HDL oblicza się, odejmując HDL od cholesterolu całkowitego.
- Dla osób z małym lub umiarkowanym ryzykiem pożądana wartość wynosi zwykle poniżej 130 mg/dl, czyli poniżej 3,4 mmol/l.
- Przy dużym ryzyku celem jest <100 mg/dl, a przy bardzo dużym <85 mg/dl.
- Badanie można wykonać na czczo lub po posiłku, choć w niektórych sytuacjach lekarz zaleci pobranie na czczo.
- Podwyższony wynik jest szczególnie istotny przy wysokich triglicerydach, cukrzycy, otyłości i zespole metabolicznym.
Co oznacza cholesterol nie-HDL i jak go obliczyć
Cholesterol nie-HDL obejmuje cholesterol znajdujący się we wszystkich lipoproteinach sprzyjających miażdżycy. W praktyce uwzględnia między innymi frakcję LDL, VLDL, IDL oraz pozostałości lipoprotein bogatych w triglicerydy. Dlatego traktuję go jako szerszy obraz tak zwanego cholesterolu aterogennego, czyli tego, który może odkładać się w ścianach naczyń.
Wynik nie-HDL nie wymaga osobnego pobrania krwi. Oblicza się go według prostego wzoru:
cholesterol nie-HDL = cholesterol całkowity - cholesterol HDL
Przykład jest łatwy do prześledzenia. Jeżeli cholesterol całkowity wynosi 220 mg/dl, a HDL 45 mg/dl, cholesterol nie-HDL wynosi 175 mg/dl. Taki rezultat przekracza cele stosowane u osób bez dużych obciążeń sercowo-naczyniowych.
Na polskich wynikach laboratoryjnych wartości mogą być podane w mg/dl albo mmol/l. Do przybliżonego przeliczenia z mg/dl na mmol/l służy mnożnik 0,026. Wynik 130 mg/dl odpowiada około 3,4 mmol/l.
Cholesterol nie-HDL norma zależy od ryzyka sercowo-naczyniowego
Nie istnieje jedna uniwersalna norma dobra dla każdej osoby. Ten sam wynik może być akceptowalny u pacjenta z małym ryzykiem, ale zbyt wysoki u kogoś po zawale, z cukrzycą albo przewlekłą chorobą nerek. Właściwsze jest więc mówienie o wartości docelowej niż o sztywnej normie.
| Ryzyko sercowo-naczyniowe | Pożądany cholesterol nie-HDL | W przeliczeniu na mmol/l |
|---|---|---|
| Małe lub umiarkowane | <130 mg/dl | <3,4 mmol/l |
| Duże | <100 mg/dl | <2,6 mmol/l |
| Bardzo duże | <85 mg/dl | <2,2 mmol/l |
| Ekstremalne | <70 mg/dl | <1,8 mmol/l |
Wartości pochodzą z polskich zaleceń dotyczących diagnostyki zaburzeń lipidowych. W starszych materiałach można spotkać granicę około 145-150 mg/dl dla osób z małym ryzykiem. Nie oznacza to, że laboratorium popełniło błąd. Różnica wynika z przyjętego systemu oceny i aktualizacji zaleceń, dlatego zawsze trzeba sprawdzić, do jakiej grupy ryzyka odnosi się komentarz na konkretnym wydruku.
Do grupy bardzo dużego ryzyka należą między innymi osoby z rozpoznaną chorobą sercowo-naczyniową, po zawale lub udarze, z niektórymi postaciami cukrzycy, ciężką przewlekłą chorobą nerek albo znaczną miażdżycą. Nie należy samodzielnie wybierać celu tylko na podstawie wieku czy pojedynczego wyniku.
Jak przygotować się do badania i odczytać wynik
Cholesterol nie-HDL można oznaczać zarówno w próbce pobranej na czczo, jak i nie na czczo. To praktyczne, ponieważ zwykły lipidogram nie zawsze wymaga rezygnacji ze śniadania. Przy wysokich triglicerydach, podejrzeniu zaburzeń metabolicznych, kontroli leczenia lub niejasnym wyniku lekarz może jednak zalecić powtórne badanie na czczo.
Przed pobraniem dobrze unikać alkoholu, bardzo obfitego posiłku i nietypowo intensywnego wysiłku. Jeśli badanie wykonano podczas infekcji, po nieprzespanej nocy albo w czasie dużych zmian masy ciała, wynik może nie odzwierciedlać typowej sytuacji. Z tego powodu pojedynczego odchylenia nie powinno się automatycznie traktować jako trwałej choroby.
Na wydruku warto odczytać cały profil lipidowy, czyli:
- cholesterol całkowity,
- HDL-C, nazywany potocznie dobrym cholesterolem,
- LDL-C,
- triglicerydy,
- cholesterol nie-HDL, jeśli laboratorium podaje go automatycznie.
Szczególne znaczenie ma poziom triglicerydów. Gdy przekracza on 200 mg/dl, czyli około 2,3 mmol/l, cholesterol nie-HDL lub apolipoproteina B mogą lepiej pokazywać obciążenie lipoproteinami aterogennymi niż sam LDL.
Co może oznaczać podwyższony wynik
Podwyższony cholesterol nie-HDL najczęściej wiąże się z nadmiarem LDL, VLDL albo pozostałości lipoprotein bogatych w triglicerydy. Przyczyną może być dieta obfitująca w tłuszcze nasycone i cukry proste, nadmierna masa ciała, mała aktywność fizyczna, palenie tytoniu lub regularne picie alkoholu. Czasem problem wynika jednak z choroby, a nie z codziennych nawyków.
Przy wyraźnym odchyleniu lekarz może sprawdzić także glukozę, HbA1c, TSH, parametry nerkowe i wątrobowe. Podwyższone lipidy pojawiają się między innymi w niedoczynności tarczycy, cukrzycy typu 2, przewlekłej chorobie nerek, niektórych chorobach wątroby oraz w hipercholesterolemii rodzinnej.
Duże znaczenie ma również przyjmowane leczenie. Na profil lipidowy mogą wpływać między innymi część leków hormonalnych, glikokortykosteroidy, niektóre leki psychiatryczne i preparaty stosowane w chorobach przewlekłych. Nie należy jednak odstawiać żadnego leku samodzielnie. Najpierw trzeba ustalić przyczynę, a dopiero potem wybierać sposób działania.
Przeczytaj również: Badanie eGFR: klucz do oceny funkcji nerek - co musisz wiedzieć
Kiedy skonsultować wynik szybciej
Wynik wyraźnie przekraczający cel, zwłaszcza w połączeniu z wysokim LDL lub triglicerydami, wymaga konsultacji z lekarzem. Szczególnej uwagi wymagają osoby z przedwczesnymi zawałami w rodzinie, żółtakami ścięgien, cukrzycą, nadciśnieniem albo przebytą chorobą serca.
Sam cholesterol nie-HDL zwykle nie powoduje objawów. Jeżeli pojawia się ból w klatce piersiowej, duszność, nagłe osłabienie jednej strony ciała lub zaburzenia mowy, nie należy czekać na kolejne badanie, tylko pilnie szukać pomocy medycznej.
Nie-HDL a LDL i HDL czyli który wynik jest ważniejszy
LDL pozostaje podstawowym celem leczenia zaburzeń lipidowych. Cholesterol nie-HDL uzupełnia tę ocenę, bo pokazuje także inne aterogenne cząsteczki. Właśnie dlatego dobrze sprawdza się przy wysokich triglicerydach, otyłości, insulinooporności i cukrzycy.
| Parametr | Co pokazuje | Kiedy jest szczególnie przydatny |
|---|---|---|
| LDL-C | Cholesterol przenoszony głównie w lipoproteinach LDL | Ocena podstawowego celu leczenia |
| Nie-HDL-C | Cholesterol we wszystkich głównych lipoproteinach aterogennych | Wysokie triglicerydy, cukrzyca, otyłość, zespół metaboliczny |
| HDL-C | Cholesterol związany z lipoproteinami HDL | Element lipidogramu i obliczeń, ale nie samodzielny cel leczenia |
Przykładowo dwie osoby mogą mieć cholesterol całkowity na podobnym poziomie, ale różny cholesterol nie-HDL. Przy wyniku całkowitym 220 mg/dl i HDL 60 mg/dl nie-HDL wynosi 160 mg/dl. Gdy HDL wynosi 40 mg/dl, nie-HDL rośnie do 180 mg/dl. Ten prosty przykład pokazuje, dlaczego sam cholesterol całkowity nie wystarcza do oceny ryzyka.
Nie przekonuje mnie popularne podejście, w którym próbuje się „podbić” HDL suplementami lub alkoholem. HDL nie jest obecnie samodzielnym celem leczenia, a zwiększenie jego stężenia nie musi zmniejszać ryzyka. Większą różnicę robi obniżenie frakcji aterogennych, kontrola ciśnienia, ruch i zaprzestanie palenia.
Co realnie pomaga obniżyć cholesterol nie-HDL
Jeśli wynik jest tylko umiarkowanie podwyższony i nie ma dużego ryzyka sercowo-naczyniowego, lekarz może rozpocząć od zmian stylu życia. Najlepsze efekty daje nie pojedynczy produkt, lecz stały sposób jedzenia oparty na warzywach, strączkach, pełnych ziarnach, rybach, orzechach i nienasyconych tłuszczach.
- ogranicz tłuste mięsa, wędliny, masło, smalec i produkty z olejem palmowym,
- zmniejsz ilość słodzonych napojów, słodyczy i dużych porcji białego pieczywa,
- jedz ryby 1-2 razy w tygodniu, jeśli nie ma przeciwwskazań,
- zapewnij sobie co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo,
- rzuć palenie i ogranicz alkohol, szczególnie przy wysokich triglicerydach.
Nie zakładam, że sama dieta zawsze wystarczy. Przy dużym lub bardzo dużym ryzyku, bardzo wysokim LDL, cukrzycy albo chorobie serca leczenie farmakologiczne może być potrzebne równolegle ze zmianą nawyków. O rodzaju i dawce leku decyduje lekarz, a kontrolny lipidogram wykonuje się w terminie dopasowanym do terapii.
Jak podejść do wyniku bez niepotrzebnego lęku
Najrozsądniej zacząć od sprawdzenia jednostek, wzoru obliczenia i celu przypisanego do ryzyka. Wynik 130 mg/dl nie mówi tego samego u zdrowej osoby bez dodatkowych obciążeń i u pacjenta po zawale. Interpretacja zawsze obejmuje cały profil lipidowy, wiek, ciśnienie, palenie, cukrzycę, choroby nerek oraz wcześniejsze zdarzenia sercowo-naczyniowe.
Jeżeli cholesterol nie-HDL jest podwyższony, nie warto reagować przypadkowym suplementem ani restrykcyjną dietą znalezioną w internecie. Lepiej powtórzyć badanie w uzgodnionych warunkach, poszukać możliwych przyczyn i ustalić z lekarzem konkretny cel, który dla danej osoby może wynosić 130, 100, 85 albo nawet 70 mg/dl.
